Các quy tắc an toàn điện trong lao động khi vận hành máy móc, thiết bị

Máy móc, thiết bị điện giúp nâng cao năng suất nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ điện giật, chập cháy và tai nạn nghiêm trọng nếu vận hành sai cách. Vì vậy, tuân thủ quy tắc an toàn điện trong lao động không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là biện pháp bảo vệ người lao động và thiết bị. Từ khâu kiểm tra trước khi vận hành đến xử lý khi có sự cố, mỗi thao tác đều cần được thực hiện đúng quy trình và kiểm soát chặt chẽ.

Quy tắc an toàn điện trong lao động trước khi vận hành máy móc

Trước khi khởi động máy móc, thiết bị điện, người vận hành cần kiểm tra đồng thời nguồn điện, thiết bị, phương tiện bảo vệ và môi trường xung quanh. Thực hiện đầy đủ các bước này giúp nhận diện sớm nguy cơ, hạn chế điện giật, chập cháy và sự cố trong quá trình làm việc.

1. Kiểm tra kỹ lưỡng hệ thống nguồn điện và dây dẫn

Trước khi vận hành, người lao động cần kiểm tra tổng thể nguồn điện và tình trạng bên ngoài của máy. Vỏ thiết bị, dây dẫn, phích cắm, ổ cắm và các đầu nối phải nguyên vẹn, không nứt vỡ, cháy sém, hở lõi dẫn điện hoặc có dấu hiệu bất thường như mùi khét. Đồng thời, cần kiểm tra hệ thống tiếp địa bảo vệ và bảo đảm điện áp nguồn phù hợp với thông số kỹ thuật của thiết bị, tránh quá tải, phát nhiệt hoặc chập cháy.

Không tự ý chạm tay vào vỏ máy để kiểm tra rò điện hoặc sử dụng dụng cụ đo không phù hợp. Khi phát hiện dây dẫn hư hỏng, thiết bị có dấu hiệu rò điện, phát nhiệt bất thường hay nguồn điện không ổn định, cần ngừng cấp điện, không đưa máy vào vận hành và báo cáo ngay cho người có chuyên môn để kiểm tra, xử lý.

2. Trang bị đầy đủ đồ bảo hộ lao động cách điện

Nguy cơ điện tại mỗi vị trí làm việc không giống nhau, vì vậy việc sử dụng đồ bảo hộ cần dựa trên điều kiện vận hành thực tế thay vì lựa chọn theo thói quen. Người lao động phải xác định khả năng tiếp xúc với nguồn điện, tia lửa hoặc hồ quang để trang bị phương tiện bảo vệ phù hợp. Một số PPE thường được sử dụng gồm: 

• Găng tay cách điện phù hợp với cấp điện áp và tính chất công việc.
• Giày cách điện, ủng bảo hộ có tính năng cách điện theo yêu cầu sử dụng.
• Quần áo bảo hộ chống cháy, chống hồ quang khi có nguy cơ hồ quang điện.
• Kính an toàn hoặc tấm che mặt để hạn chế tổn thương do tia lửa, hồ quang.

Đặc biệt, PPE cần được kiểm tra trước khi sử dụng để bảo đảm không rách, thủng, nứt, biến dạng hoặc có dấu hiệu suy giảm khả năng bảo vệ. Khi làm việc trên hoặc gần phần có điện, QCVN 25:2025/BCT yêu cầu sử dụng phương tiện bảo vệ phù hợp và không mang đồ trang sức, vật dụng cá nhân bằng kim loại. Tuy nhiên, PPE chỉ hỗ trợ giảm thiểu rủi ro, không thay thế các biện pháp như cắt điện, cô lập nguồn, che chắn và duy trì khoảng cách an toàn.

3. Đảm bảo môi trường xung quanh an toàn

Môi trường làm việc cần được duy trì thông thoáng, khô ráo và tuyệt đối không đọng các chất lỏng dẫn điện quanh thiết bị. Dây dẫn phải thu xếp gọn gàng, tránh xa lối đi để không bị vấp ngã hoặc phương tiện cán qua, đồng thời dọn sạch các vật dụng thừa. Người lao động cũng phải rà soát, đóng kín cửa tủ điện và nắp che bảo vệ nhằm ngăn nguy cơ chạm phải phần đang mang điện.

Bên cạnh đó, khu vực nguy hiểm cần được giới hạn bằng rào chắn và biển cảnh báo nhằm cách ly người không có nhiệm vụ. Theo QCVN 25:2025/BCT, phải tuân thủ nghiêm ngặt khoảng cách an toàn khi làm việc gần nguồn điện; nếu không đủ điều kiện không gian hoặc thiếu rào chắn, yêu cầu bắt buộc là phải cắt điện hoàn toàn.

Quy tắc an toàn điện trong lao động khi đang vận hành thiết bị

Khi máy móc đã khởi động, người lao động tuyệt đối không được chủ quan và phải tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên tắc sau:

1. Tuân thủ tuyệt đối quy trình của nhà sản xuất

Mỗi loại máy móc công nghiệp đều có một trình tự khởi động và tắt máy riêng biệt. Người vận hành phải thực hiện đúng các bước, không được phép "đốt cháy giai đoạn". Khi khởi động, cần bật từng công tắc hoặc cụm động cơ theo thứ tự để tránh tình trạng dòng điện khởi động tăng lên đột ngột gây sụt áp lưới điện hoặc sốc điện phá hỏng thiết bị.

Chỉ những người lao động đã được huấn luyện bài bản, được cấp thẻ an toàn điện và nắm rõ nguyên lý hoạt động của hệ thống mới được phép đứng máy. Trong suốt quá trình máy chạy, người vận hành phải liên tục giám sát các đồng hồ đo lường trên bảng điều khiển như Ampe kế, Vôn kế. Không ép máy hoạt động vượt quá công suất thiết kế, quá tải trọng hoặc vượt quá thời gian vận hành liên tục do nhà sản xuất quy định.

2. Cấm tự ý can thiệp, sửa chữa khi chưa ngắt điện

Khi thiết bị bị kẹt, phát tiếng động bất thường, có mùi khét, phát nhiệt quá mức hoặc liên tục nhảy thiết bị bảo vệ, người vận hành phải dừng máy và kiểm soát nguồn năng lượng trước khi xử lý. Tuyệt đối không đưa tay, dụng cụ vào máy để gỡ vật cản, vệ sinh hay điều chỉnh khi thiết bị vẫn còn khả năng hoạt động. Việc cố can thiệp lúc này có thể khiến máy khởi động ngoài ý muốn hoặc gây tiếp xúc với nguồn điện nguy hiểm.

Nếu cần bảo trì, kiểm tra hoặc sửa chữa, phải thực hiện cô lập nguồn phù hợp và ngăn khả năng cấp điện trở lại ngoài ý muốn. Doanh nghiệp có thể áp dụng quy trình Lockout/Tagout (LOTO) bằng cách khóa thiết bị đóng cắt và gắn cảnh báo. Các công việc liên quan đến tủ điện, mạch điện hoặc phần mang điện chỉ được giao cho người có chuyên môn, được phân quyền thực hiện.

3. Giữ khoảng cách an toàn và tập trung cao độ

Trong suốt quá trình thiết bị hoạt động, người lao động phải duy trì sự tập trung tuyệt đối, không làm việc riêng hay trò chuyện gây xao nhãng. Nghiêm cấm mọi hành vi chạm tay hoặc đưa vật liệu, dụng cụ kim loại lại gần các bộ phận mang điện chưa được bảo vệ để phòng tránh rủi ro phóng điện. Đồng thời, người đứng máy có trách nhiệm sử dụng thiết bị đúng điều kiện môi trường thiết kế và kiên quyết cách ly những người không có nhiệm vụ khỏi ranh giới nguy hiểm.

Khi làm việc gần khu vực có điện mà thiếu rào chắn, bắt buộc tuân thủ khoảng cách an toàn từ 0,7m - 4,5m (tương ứng điện áp trên 1kV - 500kV) theo QCVN 25:2025/BCT. Tuy nhiên, quy định này áp dụng đặc thù cho mạng lưới cao thế, người lao động cần hiểu đúng bối cảnh, tránh áp đặt rập khuôn cho các thiết bị dân dụng tại xưởng gia công nhỏ.

Nguyên tắc an toàn sau khi kết thúc ca làm việc

Nguy cơ sự cố điện không tự động chấm dứt khi ca làm việc khép lại. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thống và đồng nghiệp ở ca tiếp theo, người lao động cần tuân thủ 3 nguyên tắc sau:

1. Ngắt kết nối nguồn điện an toàn và dọn dẹp

Khi kết thúc ca làm việc, quy trình ngắt điện phải được tiến hành tuần tự. Cần đưa tất cả các nút điều khiển, công tắc trên bảng điều khiển về trạng thái OFF trước khi sập cầu dao tổng. Nếu thiết bị sử dụng phích cắm di động, người lao động phải cầm trực tiếp vào phần vỏ nhựa cách điện của phích để rút ra; tuyệt đối không nắm vào đoạn dây điện để giật mạnh, dễ làm đứt ngầm lõi đồng hoặc bong tróc lớp cách điện tại điểm nối.

Sau khi ngắt điện, cần đóng kín và khóa an toàn các tủ điện, hộp cầu dao. Việc này không chỉ ngăn chặn người không có thẩm quyền hoặc công nhân ca khác tự ý bật máy khi chưa kiểm tra, mà còn chống lại sự xâm nhập của chuột bọ, côn trùng cắn phá dây dẫn bên trong.

2. Vệ sinh thiết bị bằng dụng cụ chuyên dụng

Khi vệ sinh, không dùng nước xịt trực tiếp lên tủ điện, mô-tơ hoặc bộ phận điện, đặc biệt khi thiết bị chưa được ngắt và cô lập nguồn. Sau khi máy dừng hoàn toàn, cần kiểm soát các nguồn năng lượng còn tồn dư trước khi thực hiện vệ sinh. Có thể sử dụng chổi mềm, máy hút bụi hoặc dụng cụ chuyên dụng phù hợp với từng thiết bị. Với máy có tụ điện hoặc nguồn năng lượng tích trữ, phải chờ đủ thời gian và thực hiện xả năng lượng theo đúng hướng dẫn kỹ thuật trước khi mở hoặc tiếp cận bên trong.

3. Báo cáo các dấu hiệu bất thường

Trước khi kết thúc ca, người vận hành cần ghi nhận và bàn giao đầy đủ những dấu hiệu bất thường của thiết bị như aptomat thường xuyên nhảy, dây dẫn nóng bất thường, xuất hiện mùi khét, tiếng động lạ hoặc cảm giác tê khi chạm vào vỏ máy. Các thông tin này phải được báo ngay cho người phụ trách hoặc bộ phận kỹ thuật để kiểm tra, xử lý; tuyệt đối không tự ý bỏ qua, tiếp tục vận hành hoặc chuyển rủi ro sang ca làm việc tiếp theo.

Lời kết

Tuân thủ quy tắc an toàn điện trong lao động là nền tảng giúp bảo vệ người lao động, hạn chế sự cố và duy trì hoạt động máy móc ổn định, an toàn. Mỗi thao tác đúng quy trình đều góp phần xây dựng môi trường làm việc chủ động và có trách nhiệm hơn. Mong rằng những hướng dẫn trên sẽ giúp doanh nghiệp và người lao động nâng cao ý thức, thực hiện đúng các biện pháp an toàn điện trong mỗi ca làm việc!